Ömer Hayyam Rubaileri

Ölüm

Yaşamanın sırlarını bileydin
Ölümün sırlarını da çözerdin;
Bugün aklın var, bir şey bildiğin yok:
Yarın, akılsız, neyi bileceksin?

Gıyaseddin Eb’ul Feth Ömer İbni İbrahim’el Hayyam veya Ömer Hayyam (18 Mayıs 1048 – 4 Aralık 1131) İranlı şâir, filozof, matematikçi ve astronom.

Lale

Bülbül ötmeğe başlayınca bahçemizde;
Bir lale gibi açsın şarap elimizde;
Elde kadehle öldü diyecekler bir gün,
Ko desin cahil herifler, ne umrumuzda.

Hayyam’ın edebiyat tarihinin en büyük şairlerinden biri olarak anılmasına yol açan “Rubâiyat”tır. Hayyam yumuşak ve akıcı bir dille ve son derece gerçekçi bir üslupla yaşadıklarını, gördüklerini, çevresinden ve zamanın gidişinden edindiği izlenimleri hiçbir yapmacığa kapılmaksızın, olduğu gibi dile getirmektedir.

Cehennem

Dünya dediğin bir bakışımızdır bizim;
Ceyhun nehri kanlı göz yaşımızdır bizim;
Cehennem, boşuna dert çektiğimiz günler,
Cennetse gün ettiğimiz günlerdir bizim.

Hayyam Nişaburludur. Yaşadığı dönemin ünlü veziri Nizamülmülk ve Hasan Sabbah ile aynı medresede zamanın ünlü alimi Muvaffakeddin Abdüllatif ibn-ül Lübad’dan eğitim görmüş ve hayatı boyunca her ikisi ile de ilişkisini kesmemiştir.

Günah

Var mı dünyada günah işlemeyen söyle:
Yaşanır mı hiç günah işlemeden söyle;
Bana kötü deyip kötülük edeceksen,
Yüce Tanrı, ne farkın kalır benden, söyle.

Ömer Hayyam, evreni anlamak için, içinde yetiştiği İslam kültüründeki hâkim anlayıştan ayrılmış, kendi içinde yaptığı akıl yürütmelerini eşine az rastlanır bir edebi başarı ile dörtlükler halinde dışa aktarmıştır.

Felek

Felek ne cömert ne aşağılık insanlara!
Han hamam, dolap değirmen, hep onlara.
Kendini satmayan adama ekmek yok:
Sen gel de yuh çekme böylesi dünyaya!

Çadırcı anlamına gelen “Hayyam” takma adını babasının çadırcılık yapmasından almıştır. Hayyam aynı zamanda çok iyi bir matematikçiydi. Binom Açılımı’nı ilk kullanan bilim insanıdır. Hayyam, genelde şiirlerindeki eğlence düşkünlüğünün belirgin olmasından dolayı rubaileri ile ünlenmiştir.

Zaman

Ey zaman, bilmez misin ettiğin kötülükleri?
Sana düşer azapların, tövbelerin beteri.
Alçakları besler, yoksulları ezer durursun:
Ya bunak bir ihtiyarsın, ya da eşeğin biri.

Geçmişte yaşamış birçok ünlünün aksine Ömer Hayyam’ın doğum tarihi günü gününe bilinmektedir. Bunun sebebi, Ömer Hayyam’ın birçok konuda olduğu gibi takvim konusunda da uzman olması ve kendi doğum tarihini araştırıp tam olarak bulmasıdır.

Tanrı

İçin temiz olmadıktan sonra
Hacı hoca olmuşsun, kaç para!
Hırka, tespih, post, seccade güzel;
Ama Tanrı kanar mı bunlara?

Rubailerinde dünya, var oluş, Allah, devlet ve toplumsal örgütlenme biçimleri gibi hayata ve insana ilişkin konularda özgürce ve sınır tanımaz bir şekilde akıl yürüttüğü görülmektedir. Akıl yürütürken ne içinde yaşadığı toplumun ne de daha öncesi zamanlarda yaşamış toplumların kabul ettiği hiçbir kurala bağlı kalmamış, kendinden önce yaşayanların insan aklına koymuş olduğu sınırları kabullenmemiş, bir anlamda dünyayı, insanı, var oluşu kendi aklıyla baştan tanımlamış; bu nedenle de çağını aşarak “evrenselliğe” ulaşmıştır.

Umut

Ey özünün sırlarına akıl ermeyen;
Suçumuza, duamıza önem vermeyen;
Günahtan sarhoştum, ama dilekten ayık;
Umudumu rahmetine bağlamışım ben.

Hayyam’ın yaşadığı dönem, kendisi gibi çağları aşan ve tarihin gördüğü en büyük düşünürlerden birini yaratacak sosyo-kültürel altyapıya sahipti. Kendi tarihinin belki de en aydınlık dönemlerini yaşayan İslam dünyasında, felsefe hak ettiği ilgiyi gördü, Selçuklu saraylarında sentez bir Orta Doğu kültürünün (Türk, Hint, Arap, Çin, Bizans) oluşmaya başladığı bir dönemde yaşayan düşünür, böylece nispeten yansız ve bilimsel bir öğrenim görmüş, Müslüman fakat felsefeyi günah saymayan bir toplum içinde özgürce felsefe ile ilgilenebilmiştir.

Keyif

Ha Belh’te ölmüşsün, ha Bağdat’ta hepsi bir;
Kadeh doldu mu, acı da olsa içilir.
Keyfine bak; çok aylar doğmuş batmış sensiz;
Sensiz daha çok ayların on dördü gelir.

Hayyam, aynı zamanda dünya bilim tarihi için de önemli bir yerdedir. Günümüzde kullanılan Miladi ve Hicri Takvim’den çok daha hassas olan Celali Takvimi’ni hazırlamıştır.

Pergel

Sevgili, seninle ben pergel gibiyiz:
İki başımız var, bir tek bedenimiz.
Ne kadar dönersem döneyim çevrende:
Er geç baş başa verecek değil miyiz?

Okullarda Fransız matematikçi Blaise Pascal’ın soyadıyla öğretilen matematik kavramı Pascal Üçgeni, aslında Ömer Hayyam tarafından oluşturulmuştur. Matematik, astronomi konularında dünyanın önde gelen bilim insanlarındandır. Birçok bilimsel çalışması olduğu bilinmektedir.

Kötü

http://youtu.be/v4MWREDWLls
Öldürmek de, yaşatmak da senin işin;
Bu dünyayı gönlünce düzenleyen sensin.
Ben kötüyüm diyelim, kimde kabahat?
Beni böyle yaratan sen değil misin?

Video’da paylaştığımız Pentagram şarkısının sözleri Aşık Veysel‘in Ömer Hayyam’ın bu dörtlüğüne benzer temadaki “Bu Alemi Gören Sensin” şiiridir. Pek çok rubai ünü sebebiyle Hayyamınkilerle karıştırılmıştır, bilinen kadarıyla rubailerinin sayısı 158’dir. Fakat kendisine mal edilenler binin üzerindedir.

İyilik

En doğrusu, dosta düşmana iyilik etmen;
İyilik seven kötülük edemez zaten.
Dostuna kötülük ettin mi düşmanın olur:
Düşmanınsa dostun olur, iyilik edersen.

Ömer Hayyam için tarihte bilinen ilk savaş karşıtı eylemci yakıştırması da yapılmaktadır. Belki de Hasan Sabbah’ı yakından tanıması onu savaş karşıtı yapmıştı.

Şarap

Baharlar yazlar geçer sonbahar gelir;
Ömrümün yaprakları dökülür bir bir;
Şarap iç, gam yeme, bak ne demiş bilge:
Dünya dertleri zehir, şarap panzehir.

Son olarak, rübainin aruz ölçüsüyle yazılan dört dizelik (mısralık) bir Divan Edebiyatı nazım biçimi olduğunu, Türk Edebiyatında Mevlâna’nın Farsça yazdığı felsefi rubailerin bu türün hızla yayılmasını sağladığını söyleyebiliriz. Cumhuriyet döneminin en büyük rubai ustası ise Yahya Kemal Beyatlı’dır

Ömer Hayyam’ı 1000 yıl sonra yargılatan bonus:

Irmaklarından şaraplar akacak diyorsun,
Cennet-i âlâ meyhane midir?
Her mü’minine iki huri vereceğim diyorsun
Cennet-i âlâ kerhane midir?

Fazıl Say’ın 10 ay hapis cezası almasına sebep olan Ömer Hayyam rubaisi budur. 1000 sene önce yazılmış dizeler üzerinden Fazıl Say’a ceza verebilen hukuk sistemi de yalnızca ama yalnızca Türkiye Cumhuriyeti’nde olabilir.

Olmazsa olmaz müzikli bonus:

Şarkıyı burayı tıklayarak dinleyebilirsiniz.

Bu yıldızlı gökler ne zaman başladı dönmeye
Ne zaman yıkılıp gidecek bu güzelim kubbe
Aklın yollarıyla ölçüp biçemezsin bunu sen
Mantıkların, kıyasların sökmez senin bu işte

Üç ayrı rubainin bazı satırları alınarak oluşturulmuş sözleri, Mehmet Güreli’nin bestelemesiyle oluşan efsane eser Kimse Bilmez.

“Ömer Hayyam Rubaileri” için 18 yanıt

  1. şarapların efendisi ebul feth bin ömer hayyam çok şiir okudum hayyamın rubaillerini okuyunca hepsini terkettim başka şiirler okumuyorum artık, askere giderken bile şiirlerini yanımda götürmüştüm bence son kapanış şiirini yapsaydın daha süper olurdu eline sağlık kardeşim ben dört kıtasını yazayımda sen sonra istersen eklersin devamını
    akılla konuşmam oldu dün gece
    sana soracaklarım var dedim
    senki her bilginin temelisin
    bana yol göstermelisin

  2. rubaileri çevirenden söz etmemişsiniz. yukarıdaki bütün rubaileri çeviren sabahattin eyüboğlu.
    belirtiseniz, eyüboğlu'nun hakkını yememiş olursunuz.

  3. kafayı yemiş bu embesil….ki inanmıyorsa bir insan inanmadığını neden bu kadar diline dolarki

  4. ömer hayymın şiirleri tartışılmaz harika özelliklede sebahattin eyüboğlu nun
    rubaileri cok hoş <code>

    </code>

  5. ömer hayyam tamamen katılıyorum keşke bende senın gıbı guzel dıllen allaha hesap sorabılseydım

  6. herşeyi sorgulamadan yaşıyoruz.hayyam sorgulamış ayıpmı etmiş yada dinsizmidir tabiki hayır. amacı halkı uyandırmaktır.padişahçevresine ve din sömürücülerine karşı. bilmeden yaşadıgımız hayata farklı bi bakış açısıyla bakmış sorgulamaktan ve dogrularını yaşamktan korkmayan biridir hayyam

  7. ömer hayyamın şaraptan kastı allah aşkıdır.iyi kulluk edemediği içinde üzgündür.hayyamı dinsiz yada şarapçı olarak görmekten vazgeçin. ömer hayyam büyük bir bilim adamıdır.yaptığı celali takvimi 5000 yılda bi hata verirken şimdi kullandığımız gergoryan takvimi 3330 yılda bi hata verir. ayrıca bugun pascal üçgeni denen şey ömer hayyma aittir.şimdi ömer hayyama sadece şarapçı gözüyle bakmayın.

  8. ömer hayyam söylenemeyenlerin sözcüsüdür.hayyam rubailerini okuyan hayamlasır gıbı bı yazı okumustum gercektende ınsan onun rubaılerını okudukca onun gıbı dusunmeye baslıyor.

  9. selam a dostlar.bir soru sormak isriyorum hiç insan inanmadığı bir varlığa durmadan ithafen şiirler ve makaleler yazar mı? omer hayyam için de bir çok şey söyleniyor bu doğal birşeydir aslında. çünkü çok nazik olan ilahi kanun da bile hiley ve yalana baş vurulmuştur.buyurun…. her şey ortada açın hendek savaşını ve okuyun bil hassa özellikle anlayarak okuyun.bunu çok açık bir şekilde göreceksiniz.peygamber efendimizin birzat kendi sözüdür (savaş bir hiledir yapabiliyoran yap) diyerek yalana izin veriyor. bu bir yalan değil iftira değildir. çok şaşırdım bende ve merak edip araştırdım.karşıma çıkan cevap ise aynen şu. (allah yolunda yalana baş vurma)aman allahım neler duyuyorum ben aldığım cevap duyduğum havadisten kötü etkiledi beni. ve ite o gün bu gündür ömer hayyam hocama baş vurdum ve onun öğütleri doğrultusunda hareket ediyorum. inanın bana onun yolundan giden ne dinden çıkmış olur nede inkarda bulunmuş olur.bilakis,gerçekleri en yalın hali ile öğrenmiş olur bence.herkese şevbaş.

  10. merhaba hayyam dostları…

    ömer hayyam ve rubaileri ile ilgili sıcak şarap tadında bir söyleşi ve imza günlerimle ilgili bu duyurumu size yolluyorum.

    iyi günler…

    söyleşi ve imza günü

    (27. tüyap kitap fuarı – istanbul/beylikdüzü)

    1- sicak şarap tadinda bir söyleşi:

    tarih : 6 kasım 2008 perşembe
    yer : büyükada salonu (tüyap-istanbul-beylikdüzü)
    saat : 14:15 ile 15:15 arası
    konu : türkçe'de hayyam rubaileri
    konuşmaci : yalçın aydın ayçiçek
    düzenleyen: demos yayınları

    türk dilindeki hayyam rubaileri ile ilgili 'sıcak şarap tadında' bir söyleşi için, tüm hayyam ve rubai dostlarını bu söyleşiye bekliyoruz.

    2 – imza günü

    tarih : 2 kasım 2008 pazar ve 9 kasım 2008 pazar günleri (iki gün)
    yer : tüyap / istanbul-beylikdüzü – 3.salon 118/b standı
    düzenleyen: demos yayınları – 3.salon 118/b
    yazar : yalçın aydın ayçiçek
    kitaplari : 1- hayyam rubaileri külliyatı – demos yayınları
    2- hayyam'ın türkçe yüzü – can yayınları

    edebiyat ve şiir severlerle, hayyam ve rubai dostları ile söyleşi ve imza günlerinde buluşmak dileğiyle…

    yalçın aydın ayçiçek
    aycicek@superposta.com

  11. 🙂 arkadaşlarım ömer hayyamın en çok değindiği şey dindeki çelişkiler bence. rubailerinde sürekli çelişkileri sorguladığını görürsünüz. ve de haksızlıklar… kötüler nerde iyiler nerde… işte sorguluyor bizim yapmadığımız bişey yepıyor. aslında bu rubailerden öğrenecek çok şey var hemde çok şey.ve şöle başlayın diyor ömer hayyam: düşünün ve sorgulayın yani aklınızı kullanın…

  12. “suskunluğum asaletimdendir her lafa verilecek bir cevabım var. lakin bir lafa bakarım laf mı diye. bir de söyleyene bakarım adam mı diye?” yukarıdaki dizelerde bu sözler eksik.bu sözlerinde ömer hayyam'a ait oldugunu düşünüyorum. ne dersiniz?

  13. hadi ya mevlana ya mı ait? bu söz ömer hayyam'ındır sayın arkadaşım.hatta 1972 yılında ömer fazıl gündoğdu hayyam rubaileri adlı doktora tezinde bunu kanıtlamıştır..teşekkür ederim site sahibine gerçekten yarrarlı bir site yapmış…

  14. selamlar..ilk olarak ömer fazıl gündoğdu kimdir? eser neşredilmiş midir? siz kimsiniz? kafanızdan herhangi bir isim,tarih ve eser atmadığınız ne malum.lütfen buraya olmayan tezleri yazmayın,gerçek kanıtlarla konusun.. ''birinin başına toprak saçsan başı yarılmaz. suyu başına döksen, başı kırılmaz. toprakla, suyla baş yarmak istiyorsan, toprağı suya karıştırıp kerpiç yapman gerek''.mevlana